Rzeczywisty właściciel dywidendy a zwolnienie z podatku u źródła

Zwolnienie przewidziane w art. 22 ust. 4 ustawy o CIT od kilku lat pozostaje jednym z najbardziej spornych obszarów podatku u źródła. Oś sporu sprowadza się do pytania, czy polski płatnik, dokonując wypłaty dywidendy do spółki z Unii Europejskiej albo Europejskiego Obszaru Gospodarczego, jest zobowiązany badać, czy bezpośredni odbiorca dywidendy posiada status jej rzeczywistego właściciela, czyli beneficial owner. Problem ma doniosłe znaczenie praktyczne, ponieważ od odpowiedzi zależy zarówno zakres należytej staranności płatnika, jak i ryzyko zakwestionowania zwolnienia przez organy podatkowe.

Punktem wyjścia powinna być treść samego przepisu. Art. 22 ust. 4 ustawy o CIT nie przewiduje warunku, aby odbiorca dywidendy był jej rzeczywistym właścicielem. Przepis wymaga zasadniczo, aby wypłacającym była spółka mająca siedzibę lub zarząd w Polsce, odbiorcą była spółka podlegająca opodatkowaniu od całości swoich dochodów w Polsce, innym państwie UE albo EOG, aby odbiorca posiadał bezpośrednio nie mniej niż 10% udziałów w kapitale spółki wypłacającej oraz aby spełniony był wymagany okres posiadania udziałów. Ustawodawca nie posłużył się tu pojęciem rzeczywistego właściciela, mimo że uczynił to wprost w art. 21 ust. 3 ustawy o CIT, regulującym zwolnienie odsetek i należności licencyjnych. Różnica ta ma charakter systemowy i nie powinna być pomijana w wykładni.

Odmienność ta znajduje potwierdzenie również na poziomie prawa unijnego. Art. 22 ust. 4 ustawy o CIT stanowi implementację dyrektywy Rady 2011/96/UE, czyli dyrektywy Parent-Subsidiary. Dyrektywa ta nie posługuje się kategorią beneficial owner. Inaczej jest w przypadku dyrektywy Rady 2003/49/WE dotyczącej odsetek i należności licencyjnych, która wprost odwołuje się do właściciela płatności. Skoro zatem zarówno polska ustawa, jak i dyrektywa dywidendowa pomijają ten warunek, jego rekonstruowanie wyłącznie w drodze wykładni rozszerzającej budzi zasadnicze zastrzeżenia.

Stanowisko to znajduje istotne oparcie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W szeregu orzeczeń NSA wskazywał, że posiadanie statusu rzeczywistego właściciela nie stanowi materialnoprawnej przesłanki zwolnienia dywidendowego. Takie stanowisko wyrażono m.in. w wyrokach NSA z 8 lutego 2023 r., II FSK 1277/22, z 9 października 2024 r., II FSK 78/22, a także w orzeczeniach z 9 stycznia 2025 r., II FSK 562/22, II FSK 563/22, II FSK 564/22, II FSK 565/22 i II FSK 566/22. Sądy akcentowały, że nie można utożsamiać „spółki uzyskującej dochód” z „rzeczywistym właścicielem”, skoro ustawodawca w innych przepisach ustawy o CIT rozróżnia te pojęcia.

Nie oznacza to jednak, że status beneficial owner jest przy dywidendach całkowicie obojętny. Jego znaczenie należy ujmować nie jako samodzielny warunek zwolnienia, lecz jako jedną z okoliczności mogących mieć znaczenie przy ocenie, czy w danej sprawie doszło do nadużycia prawa. Jest to rozróżnienie zasadnicze. Czym innym jest bowiem twierdzenie, że każda wypłata dywidendy musi następować na rzecz rzeczywistego właściciela, a czym innym przyjęcie, że brak takiego statusu może być jednym z elementów szerszego testu antyabuzywnego.

Kluczowe znaczenie ma tu wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 26 lutego 2019 r. w sprawach połączonych C-116/16 i C-117/16, T Danmark i Y Danmark przeciwko Skatteministeriet, EU:C:2019:135, określany jako jeden z tzw. wyroków duńskich. Trybunał nie przesądził w nim, że dyrektywa Parent-Subsidiary zawiera autonomiczny wymóg beneficial owner. Wskazał natomiast, że odmowa zwolnienia może być uzasadniona w razie nadużycia prawa, jeżeli z całokształtu okoliczności wynika, że struktura ma charakter sztuczny, czysto formalny, pozbawiony uzasadnienia gospodarczego i została ustanowiona głównie w celu uzyskania nienależnej korzyści podatkowej. Brak rzeczywistej działalności gospodarczej spółki pośredniczącej, automatyczne przekazywanie dywidend dalej czy brak ekonomicznego władztwa nad środkami mogą być w tej analizie istotne, ale nie mają charakteru rozstrzygającego same przez się.

Takie ujęcie odpowiada ogólnej konstrukcji zakazu nadużycia prawa unijnego, wyrażonej m.in. w wyroku TSUE z 14 grudnia 2000 r., C-110/99, Emsland-Stärke, EU:C:2000:695. Stwierdzenie nadużycia wymaga spełnienia dwóch elementów. Po pierwsze, elementu obiektywnego, polegającego na tym, że mimo formalnego spełnienia przesłanek regulacji jej cel nie został osiągnięty. Po drugie, elementu subiektywnego, obejmującego zamiar uzyskania korzyści poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych do jej uzyskania. W przypadku zwolnienia dywidendowego oznacza to konieczność wykazania, że spółka pośrednicząca została wprowadzona do struktury nie z przyczyn gospodarczych, lecz w celu obejścia opodatkowania podatkiem u źródła.

Nie można tracić z pola widzenia celu dyrektywy 2011/96/UE. Jej zadaniem jest eliminacja podwójnego i kaskadowego opodatkowania zysków dystrybuowanych w ramach grup kapitałowych w Unii Europejskiej oraz zapewnienie neutralności podatkowej takich wypłat. Dyrektywa nie wymaga, aby każda spółka w łańcuchu dystrybucji dywidendy była jej ostatecznym ekonomicznym właścicielem. Przeciwnie, w strukturach holdingowych naturalne jest występowanie podmiotów pośrednich, których funkcja polega na zarządzaniu inwestycjami, konsolidowaniu udziałów, pozyskiwaniu finansowania, prowadzeniu joint venture albo pełnieniu funkcji regionalnego centrum holdingowego. Sam fakt dalszej dystrybucji zysku nie oznacza jeszcze nadużycia.

Z tego względu szczególnej ostrożności wymaga praktyka organów podatkowych, które niekiedy utożsamiają brak statusu rzeczywistego właściciela z automatycznym brakiem prawa do zwolnienia. Takie podejście prowadziłoby do wprowadzenia dodatkowej przesłanki, której nie przewiduje ani ustawa o CIT, ani dyrektywa 2011/96/UE. Właściwym instrumentem przeciwdziałania nadużyciom pozostaje art. 22c ustawy o CIT oraz ogólna zasada zakazu nadużycia prawa, a nie rozszerzająca wykładnia art. 22 ust. 4 ustawy o CIT.

Równie istotne jest to, że ciężar wykazania nadużycia spoczywa na organie podatkowym. Wynika to zarówno z wyroku TSUE w sprawach C-116/16 i C-117/16, jak i z wyroku z 7 września 2017 r., C-6/16, Eqiom i Enka, EU:C:2017:641. Trybunał sprzeciwił się konstrukcjom opartym na generalnym domniemaniu nadużycia i przerzucaniu na podatnika obowiązku wykazywania, że struktura nie została utworzona w celu uzyskania zwolnienia. Organ powinien przedstawić konkretne, obiektywne i spójne przesłanki wskazujące na sztuczność struktury. Nie wystarczy ogólne powołanie się na dalszy transfer dywidendy, ograniczoną substancję spółki holdingowej albo fakt, że jej udziałowcem jest podmiot spoza Unii Europejskiej.

W tym kontekście znaczenie ma również orzecznictwo dotyczące swobody przedsiębiorczości. W wyroku z 12 września 2006 r., C-196/04, Cadbury Schweppes, EU:C:2006:544, TSUE podkreślił, że samo skorzystanie z korzystniejszego systemu podatkowego innego państwa członkowskiego nie stanowi nadużycia. Podobnie w wyroku z 20 grudnia 2017 r., C-504/16 i C-613/16, Deister Holding i Juhler Holding, EU:C:2017:1009, Trybunał zakwestionował regulacje opierające się na automatycznym podejrzeniu nadużycia wobec spółek holdingowych będących nierezydentami. Podatnik ma prawo organizować działalność w sposób podatkowo efektywny, o ile wybrana struktura odpowiada rzeczywistości gospodarczej.

Praktyczna ocena zwolnienia dywidendowego powinna zatem koncentrować się na rzeczywistej funkcji spółki odbiorcy. Należy badać, dlaczego została utworzona, jakie decyzje podejmuje, jakie ryzyka ponosi, czy posiada odpowiednie zaplecze do pełnienia przypisanych jej funkcji, czy uczestniczy w zarządzaniu inwestycjami oraz czy jej obecność w strukturze ma uzasadnienie inne niż wyłącznie podatkowe. Aktualny brak rozbudowanej działalności operacyjnej nie musi jeszcze przesądzać o sztuczności, zwłaszcza jeżeli spółka pełni funkcję holdingową, finansową albo inwestycyjną. Znaczenie mogą mieć również okoliczności historyczne, co potwierdza wyrok TSUE z 3 kwietnia 2025 r., C-228/24, Nordcurrent, EU:C:2025:239.

Wnioski dla płatników powinny być wyważone. Przy wypłacie dywidendy konieczne jest dochowanie należytej staranności i udokumentowanie spełnienia ustawowych przesłanek zwolnienia. W praktyce warto również zgromadzić dokumenty potwierdzające gospodarczy sens struktury, funkcje pełnione przez spółkę holdingową, sposób podejmowania decyzji oraz brak sztucznego charakteru przepływu. Nie oznacza to jednak bezwzględnego obowiązku wykazania, że bezpośredni odbiorca dywidendy jest jej rzeczywistym właścicielem w takim samym znaczeniu, jakie ustawodawca nadaje temu pojęciu przy odsetkach i należnościach licencyjnych.

Status beneficial owner może mieć znaczenie przy dywidendach, ale nie jako samodzielna przesłanka zwolnienia. Jest to co najwyżej element szerszej analizy antyabuzywnej. Odmowa zastosowania zwolnienia wymaga wykazania, że konkretna struktura ma charakter sztuczny i została wykorzystana do obejścia opodatkowania podatkiem u źródła. Takie podejście najlepiej odpowiada treści art. 22 ust. 4 ustawy o CIT, celowi dyrektywy 2011/96/UE, orzecznictwu TSUE oraz zasadzie proporcjonalności w stosowaniu środków przeciwdziałających nadużyciom.